Δυσκολίες συνύπαρξης σε νοικοκυριά με πολλές γάτες

 Χρήσιμο εγχειρίδιο οδηγιών για φροντιστές και κτηνιάτρους (περίληψη και παρουσίαση) 

Οι περισσότεροι κτηνίατροι ζώων συντροφιάς, ακόμα κι' αν δεν έχουν διαβάσει τα παλιά βιβλία του ακαδημαϊκού κτηνιάτρου  Nicholas Dodman για "τον σκύλο που αγαπούσε πολύ" (The Dog Who Loved Too Much) και "την γάτα που έκλαιγε για βοήθεια" (The Cat who Cried for Help) [1997], καλούνται συχνά να επιλύσουν προβλήματα συμβίωσης ανάμεσα σε οικόσιτες γάτες, ενώ όλοι γνωρίζουν ότι ένας από τους συχνότερους λόγους εγκατάλειψης ή/και ευθανασίας πολλών εκατομμυρίων γατιών και σκυλιών σε όλον τον κόσμο, κάθε χρόνο, είναι τα προβλήματα συμπεριφοράς (behavioral issues). 

Τα πιο συχνά προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι άνθρωποι που διατηρούν γάτες περιορισμένες σε εσωτερικούς χώρους, είναι η καταστροφική δραστηριότητα (destructive scratching), η ούρηση και αφόδευση έξω από την αμμολεκάνη (inappropriate elimination)* , το επίμονο νιαούρισμα, και η επιθετικότητα (aggression). Το δε παράδοξο σε όλη αυτήν την ιστορία είναι ότι, τα τελευταία χρόνια, παρά την αύξηση της φιλοζωίας διεθνώς, τα προβλήματα συμπεριφοράς των ζώων συντροφιάς, αντί να μειωθούν, αυξάνονται. 

Πρόσφατα, (τον Ιούλιο του 2024), η  Αμερικανική Ένωση Κτηνιάτρων Αιλουροειδών (τέωςAAFP***και νυν FelineVMA**) έδωσε στην δημοσιότητα ένα αναθεωρημένο εγχειρίδιο οδηγιών, που έχει τίτλο "AAFP intercat tension preventlines: recognition, prevention and management" και αφορά στην αναγνώριση, την κατανόηση, την πρόληψη και την αντιμετώπιση των προβλημάτων  συμπεριφοράς που  εκδηλώνονται σε νοικοκυριά με πολλές γάτες, καθώς και στα ανθρώπινα σφάλματα που υποβαθμίζουν την ευζωία των ζώων. Η κοινωνική ένταση, ως δυσφορία συνύπαρξης ανάμεσα στα ζώα, είναι ένα φαινόμενο που παρατηρείται συχνά. Η δυσανεξία αυτή, άλλοτε οδηγεί σε εμφανείς συγκρούσεις (καυγάδες), και άλλοτε σε πολύ μικρότερης έντασης εκδηλώσεις, οι οποίες μερικές φορές μπορεί να είναι τόσο ανεπαίσθητες που περνούν απαρατήρητες. 

Η αδυναμία κατανόησης των προβλημάτων συμπεριφοράς από ιδιοκτήτες και φροντιστές έχει πάρα πολύ μεγάλο κόστος για τα ζώα. Η δυσφορία συνύπαρξης και ο χρόνιος φόβος που σχετίζεται με επιθέσεις μπορούν να οδηγήσουν όχι μόνο σε λίγο έως πολύ εμφανή συμπεριφορικά προβλήματα, αλλά και σε ασθένειες και στερεοτυπίες που σχετίζονται με τις στρες,  δηλαδή καταστάσεις εξ αιτίας των οποίων τα ζώα μπορεί να απομονωθούν, να κακοποιηθούν φρικτά (βλ. declawing), να εγκαταλειφθούν, να πεθάνουν, ή ακόμα και να οδηγηθούν στην ευθανασία.  

Το εν λόγω εγχειρίδιο αποτελεί συλλογικό έργο  μιας ομάδας εργασίας πιστοποιημένων κτηνιάτρων, κλινικών και ειδικών στην Ιατρική και την Συμπεριφορά της γάτας, μελών της Αμερικανικής Ένωσης Κτηνιατρικής Αιλουροειδών. Σκοπός του είναι να βοηθήσει τους επαγγελματίες κτηνιάτρους να κατανοήσουν καλύτερα την κοινωνική συμπεριφορά που εκδηλώνουν τα ζώα αυτά, και ειδικότερα τις μεταξύ τους ασυμβατότητες και συγκρούσεις, προκειμένου να αποτρέψουν ή να ελαχιστοποιήσουν την συχνότητα των περιστατικών, και να διαχειριστούν τους στρεσογόνους παράγοντες που τα συνοδεύουν. 

Είναι αλήθεια πως η κοινωνική ιδιομορφία της γάτας συχνά παρερμηνεύεται, όχι μόνο γιατί αυτό το μικρό αιλουροειδές είναι αρκετά παρεξηγημένο ως είδος, αλλά και λόγω του ανθρωπομορφισμού που κυριαρχεί στις σχέσεις των περισσότερων ανθρώπων με τα ζώα τους, και της έλλειψης υγιούς φιλοζωικής παιδείας γενικότερα. Μεταξύ άλλων, το εγχειρίδιο οδηγιών διαχείρισης επιχειρεί να καταρρίψει μερικούς από τους πλέον κοινούς μύθους σχετικά με την "ιδιόρρυθμη" κοινωνική συμπεριφορά**** της γάτας, οι οποίοι  αποτελούν μια εν δυνάμει απειλή για την ευζωία της.

Κατά την ανάπτυξη των οδηγιών διαχείρισης, η ομάδα εργασίας τροποποίησε πέντε βασικούς πυλώνες του κατάλληλου περιβάλλοντος, το οποίο παρέχει στα ζώα ένα υγιές πλαίσιο και υποστηρίζει την πρόληψη και την αντιμετώπιση των στρεσογόνων παραγόντων που ευνοούν την δυσφορία συνύπαρξης, σε νοικοκυριά με δύο ή και περισσότερες γάτες. Οι πυλώνες αυτοί έχουν σχέση με το αίσθημα ασφάλειας, την επάρκεια πόρων, την δυνατότητα έκφρασης συμπεριφοράς αρπακτικού (υπό μορφή παιχνιδιού), την σταθερότητα, και τον σεβασμό στην όσφρηση και τις άλλες αισθήσεις. 

Στο εκτενώς εικονογραφημένο σύγγραμμα, που είναι εμπλουτισμένο με αληθινά οπτικά παραδείγματα, και συμπληρωμένο με ένα παράρτημα στο οποίο εκτίθεται λεπτομερώς μια σειρά από μελέτες επί μέρους περιπτώσεων, συμπεριλαμβάνεται ένας ολοκληρωμένος πίνακας ψυχοτρόπων φαρμάκων, καθώς επίσης και ένας λεπτομερής αλγόριθμος, ο οποίος σκιαγραφεί μια συστηματική προσέγγιση της επίλυσης των προβλημάτων που αφορούν σε τεταμένες σχέσεις μεταξύ γατιών. Για δε περαιτέρω υποστήριξη των κτηνιάτρων, το πόνημα περιλαμβάνει ακόμα μια βήμα προς βήμα προσέγγιση του τρόπου με τον οποίο θα πρέπει να ενταχθεί ένα νεοφερμένο ζώο σε ένα νοικοκυριό που έχει ήδη μια ή περισσότερες γάτες, καθώς και μια σειρά από διαχειριστικά εργαλεία τα οποία, σε συνδιασμό με τις οδηγίες, θα προάγουν την επιμόρφωση των πελατών τους. Η εξασφάλιση της ευζωίας στις γάτες είναι ένα εγχείρημα πολύ πιο δύσκολο και απαιτητικό από ό,τι οι περισσότεροι (φροντιστές, ιδιοκτήτες ή "διασώστες") νομίζουν.   

Ολόκληρο το κείμενο οδηγιών μπορείτε να διαβάσετε εδώ:  

• https://catvets.com/resource/2024-intercat-tension-guidelines/ 

• https://journals.sagepub.com/doi/epdf/10.1177/1098612X241263465

• https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11292941/ 

• https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39012263/

Image1: screenshot from https://catvets.com/wp-content/uploads/2024/01/FelineBehaviorGLS.pdf (παλαιότερη δημοσίευση το 2004) 

Image2: screenshot from PupMed

Παραπομπές: 

* Σε πολλά είδη ζώων, και ιδίως τις γάτες, η ούρηση και η αφόδευση δεν συνιστούν απλώς μια φυσιολογική λειτουργία αποβολής απεκκριμάτων, αλλά έναν τρόπο διαμαρτυρίας, επικοινωνίας και ανταλλαγής μηνυμάτων. Τα ζώα μαρκάρουν τον χώρο, προκειμένου να επικοινωνήσουν εκείνο που θέλουν να πουν και, με αυτήν την έννοια, θα μπορούσαμε να πούμε ότι το "μαρκάρισμα" αποτελεί έναν τρόπο ομιλίας. Γάτες που ουρούν και αφοδεύουν έξω από την αμμολεκάνη δεν λερώνουν απλώς τον χώρο, "μιλούν" [βλ. και Jackson Galaxy playlist at Youtube]. 

**American Association of Feline Practitioners 

***Feline Veterinary Medical Accosiation

**** Στις γάτες, η κοινωνικότητα εκδηλώνεται με τρόπο ελεγχόμενο και επιλεκτικό (cats are "facultatively social"), γι' αυτό και η λεγόμενη "κάθετη ανάπτυξη" (vertical space) είναι ένα από τα εργαλεία διαμόρφωσης του περιβάλλοντος που καλύπτουν αυτήν ακριβώς την ανάγκη: της ασφάλειας, του ελέγχου και της δυνατότητας επιλογής. Οι γάτες μπορούν να συνυπάρξουν, υπό τον όρο ότι το περιβάλλον παρέχει επαρκείς πόρους, καθώς και δυνατότητα επιλογής ως προς την εγγύτητα, τις αποστάσεις και την διαχείριση των συγκρούσεων (fight or flight) ενώ, αντιθέτως, ο εξαναγκασμός προκαλεί τεράστιο στρες, και δεν υπάρχει μεγαλύτερη δυστυχία για μια γάτα από το να εξαναγκάζεται να μένει εκεί που δεν θέλει να είναι. Γάτες στρεσαρισμένες και χωρίς δυνατότητα διαφυγής, πολύ συχνά αρρωσταίνουν, ενώ εκείνες που έχουν πρόσβαση σε εξωτερικό χώρο μπορεί ακόμα και να εγκαταλείψουν το σπίτι. 

 

___________________

Σχετικά δημοσιεύματα : 

• "Οι κτηνίατροι συμφωνούν: Οι γάτες υιοθετούν κυρίαρχες συμπεριφορές, όταν οι πόροι στο σπίτι είναι περιορισμένοι" [at iefimerida: αντιγραφή από τα ισπανικά (elespanol) χωρίς αναφορά στην πηγή] 

•  Los veterinarios y etólogos coinciden: “El 'gato dominante' muchas veces no manda, sino que está estresado” [at expertoanimal.elperiodico]

• Αυτά είναι τα λάθη που κάνουμε συχνά όταν έχουμε σπίτι πολλές γάτες 

• Μικρές αλλαγές στους εσωτερικούς χώρους που μπορούν να κάνουν τις γάτες πιο ευτυχισμένες
  

• 
  
  Multi-cat households [icatcare]

• The social structure of cat life [icatcare] 

• 5 Potentially Harmful Myths About Cats [psychologytoday]

• Cat Anxiety: Symptoms, Causes, and Treatment [petmd]

• Aggression in cats [aspca]

Αξίζει επίσης να δείτε τις συνθήκες που επικρατούν στο "Cat House on the Kings" (ένα no killing cat rescue center που ξεκίνησε, το 1992, από την Lynea Lattanzio στην Καλιφόρνια), όπου 1000 περίπου αδέσποτες γάτες απολαμβάνουν μια καλής ποιότητας ζωή, ενώ πολλές χιλιάδες ακόμα έχουν υιοθετηθεί [lifo, theguardian]

Τα ζώα ως "Υποκείμενα Δικαίου" και η τεράστια απόσταση της θεωρίας από την πράξη στην Ελλάδα σήμερα

Συζήτηση* για την αναγνώριση των ζώων ως "αυτοτελών φορέων έννομου συμφέροντος", μέσω της κατοχύρωσής τους στο Σύνταγμα και στον Αστικό Κώδικα, άνοιξε το πολιτικό κόμμα ΚΟΣΜΟΣ**, το Σάββατο 14 Φεβρουαρίου 2026, με εκδήλωση που πραγματοποιήθηκε στο Ινστιτούτο ETERON***. 

Από τον Τομέα Ελευθερίας και Δικαιωμάτων του ΚΟΣΜΟΥ, προλόγισαν η Eirini Skouzou και η Georgia Angelopoulou****.

Από τη ΝΕΑ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ, μίλησε ο βουλευτής Επικρατείας Γιώργος Σταμάτης, και από τη Νέα Αριστερά η βουλεύτρια Έφη Αχτσιόγλου.

Στο πάνελ συμμετείχαν: 

• Ξενοφών Κοντιάδης*** **, Συνταγματολόγος, Καθηγητής Δημοσίου Δικαίου και Κοινωνικής Διοίκησης στο Πάντειο Πανεπιστήμιο 
• Έλενα Δέδε, Νομικός, Ιδρύτρια του μη κερδοσκοπικού οργανισμού Dogs' Voice*** *** 
• Petros Katsakos, Δημοσιογράφος, Διευθυντής ROSA

Συντόνισε η δημοσιογράφος Tassoula Eptakili**** ***. 

https://youtu.be/UhvPTTrJcyk?feature=shared

Μπορείτε να παρακολουθήσετε ολόκληρη την εκδήλωση, μαγνητοσκοπημένη, επίσης εδώ:  https://www.facebook.com/kosmosgreece/videos/2074209323431751 

σ.σ (η δική μου άποψη): Η συζήτηση έγινε υπό την σκιά της ευλογιάς των αιγοπροβάτων, κατά την διαχείριση της οποίας έχουν θανατωθεί (από τον Αύγουστο του 2024 μέχρι σήμερα), με τον πιο απάνθρωπο, βάναυσο και παράνομο τρόπο, όχι για να γίνουν τροφή αλλά για θαφτούν σε λάκκους, περισσότερα από μισό εκατομμύριο ζώα, για τα οποία δεν ακούστηκε απολύτως τίποτα. Και, ενώ επισημάνθηκαν οι δυσμενείς επιπτώσεις της βιομηχανοποιημένης κτηνοτροφίας, δεν ειπώθηκε τίποτα για τον κίνδυνο αφανισμού των μικρών παραδοσιακών μονάδων που θα μπορούσαν να εξασφαλίσουν βιώσιμη ανάπτυξη, με σεβασμό για το περιβάλλον, στοιχειώδη ευζωία των ζώων και παραγωγή ποιοτικών προϊόντων Προστατευόμενης Ονομασίας Προέλευσης (ΠΟΠ).  

Άκουσα με προσοχή όλες τις ομιλίες, και δεν αμφισβητώ τις καλές προθέσεις πολλών από τους ομιλητές και τους ακροατές (όπως και τις καλές προθέσεις πολλών ακολούθων επίσης). Δεν είμαι σε θέση να εκτιμήσω το κατά πόσον ένας πολιτικός φορέας  μπορεί να σταθμίσει πάντοτε σωστά το πιθανολογούμενο ποσοστό των ψηφοφόρων του (προβάλλοντας αυτά που εκείνοι επιθυμούν να ακούσουν), ούτε θεωρώ ρεαλιστικές τις διαφαινόμενες προθέσεις ενός ανομοιογενούς φιλοζωικού κοινού που στοχοποιεί τους παραγωγούς για κακοποίηση των ζώων, ενώ παράλληλα κάνει τα "στραβά μάτια" (συναινώντας με τη σιωπή του) σε απάνθρωπους τρόπους διαχείρισης κρίσεων τους οποίους επιβάλλει το κράτος. Γιατί ένα φιλοζωικό κοινό που επιζητεί την κατάργηση της κτηνοτροφίας στο όνομα των "δικαιωμάτων" (πόσω μάλλον όταν αυτή η προοπτική για τα παραγωγικά ζώα καταργεί πρώτα πρώτα το δικαίωμα της ύπαρξης), είναι ανεπαρκώς ενημερωμένο, άδικο και αναποτελεσματικό. Εκείνο που μπορώ να εκτιμήσω είναι πως η οικονομική και ψυχική εξόντωση των παραδοσιακών κτηνοτρόφων δεν θα εμποδίσει την κακοποίηση των ζώων στο σύνολό της, αντιθέτως μάλιστα, θα οδηγήσει σε πολύ χειρότερες, αδιαφανέστερες και μη προσβάσιμες μορφές εκμετάλλευσης, αντικαθιστώντας τις μικρές εκτατικές μονάδες με τεράστιες βιομηχανοποιημένες εγκαταστάσεις, οι οποίες επιφυλάσσουν για τους καταναλωτές τραγικά υποβαθμισμένη ποιότητα προϊόντων, και για τα ζώα μηδενική ποιότητα ζωής. 

Πιστεύω πως, ανεξάρτητα με αυτά που επιλέγει να τρώει, να αγαπάει, να υπερασπίζεται και να πιστεύει κανείς, η παραδοσιακή εκτατική κτηνοτροφία αξίζει και πρέπει να διατηρηθεί ως τρόπος χρήσης της γης, ως δομή κοινωνικής συνοχής, και ως πολιτισμικό και περιβαλλοντικό κεφάλαιο.

**** ****Δείτε την ανακοίνωση στον απόηχο της εκδήλωσης, μαζί με πολλές φωτογραφίες, εδώ: facebook/kosmosgreece/posts/

Poster 

Screenshot1 

Παραπομπές: 

*zoosos, rosa, epohi, thetoc  /  Η ΠΦΠΟ στην εκδήλωση: pfpo  /  Από το "Πράγμα" στο "Υποκείμενο": Η μεγάλη Θεσμική Τομή για τα Δικαιώματα των Ζώων στην Ελλάδα: citygen  /  Νέμεσις

** Youtube/kosmos

*** Youtube/eteron 

**** rosa/aggelopoulou

*** ** Κείμενο από παρεμφερή παρέμβαση εδώ: https://www.contiades.com/παρεμβάσεις/άρθρα-στον-τύπο/τα-δικαιώματα-των-ζώων/ 

*** *** Η νομοθεσία για τα ζώα σήμερα: https://lawyersforanimals.dogsvoice.gr 

**** *** Τα πράγματα έγιναν πλάσματα (σχετικό άρθρο στην ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ)

                                                                                                                                                                                                                                                                                                  

**** **** Αντιγράφω και παραθέτω εδώ την σχετική δημοσίευση του Κόσμος - Kosmos στο Fb, στις 20/02/2026: 

Σας ευχαριστούμε θερμά για τη συμμετοχή στη συζήτηση που διοργανώσαμε, το Σάββατο 14 Φεβρουαρίου με θέμα «Τα Ζώα ως Υποκείμενα Δικαίου στο Σύνταγμα και τον Αστικό Κώδικα», και τη συμβολή σας στα σημαντικά συμπεράσματα που συγκεντρώθηκαν. 

Με τη συζήτηση για τη Συνταγματική Αναθεώρηση να έχει ήδη ξεκινήσει επίσημα, καταθέσαμε μια Θεσμική Τομή για το Σύνταγμα και τον Αστικό Κώδικα: τη ρητή αναγνώριση των ζώων ως αυτοτελών φορέων έννομου συμφέροντος. Με στόχο την επιστημονική διερεύνηση αλλά και την αναζήτηση συμμαχιών στην κοινωνία και το Κοινοβούλιο, για την κατοχύρωση της θέσης των ζώων στην έννομη τάξη, μετατρέποντάς τα από «πράγματα» και αντικείμενα κατοχής σε υποκείμενα προστασίας. Η πρότασή μας, μια απαραίτητη συνέχεια αγώνων δεκαετιών από το φιλοζωικό και οικολογικό κίνημα για την εξάλειψη της βίας και την προστασία των ζώων, που έχουν ήδη ενταχθεί σε νόμους αλλά αποσπασματικά και όχι για όλα τα είδη ζώων.

Προλόγισε, παρουσιάζοντας τους στόχους των δημόσιων διαβουλεύσεων του ΚΟΣΜΟΥ, η Eirini Skouzou, συντονίστρια του Τομέα Ελευθερίας, Θεσμών και Δικαιωμάτων, ενώ τις προτάσεις του ΚΟΣΜΟΥ σχετικά με την κατοχύρωση των δικαιωμάτων των ζώων παρουσίασε το μέλος του Τομέα Georgia Angelopoulou. 

Τη συζήτηση συντόνισε η δημοσιογράφος Tassoula Eptakili.

Στο πάνελ συμμετείχαν:

• Xenofon Contiades, Συνταγματολόγος, Καθηγητής Δημοσίου Δικαίου και Κοινωνικής Διοίκησης στο Πάντειο Πανεπιστήμιο.

• Έλενα Δέδε, Νομικός, Ιδρύτρια του μη κερδοσκοπικού οργανισμού Dogs' Voice.

• Petros Katsakos, Δημοσιογράφος, Διευθυντής ROSA.

Ακολούθως παρενέβησαν εκπρόσωποι κομμάτων και φορέων:

• Έφη Αχτσιόγλου, Βουλεύτρια Νέα Αριστερά 

• Γιώργος Σταμάτης, Βουλευτής Επικρατείας ΝΕΑ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ

• Πέτρος Κόκκαλης, Γραμματέας ΚΟΣΜΟΣ

• Κωνσταντίνος Τοκατλίδης, Διδάκτωρ Νομικής, με εξειδίκευση σε νομικά ζητήματα που αφορούν την προστασία των ζώων και του περιβάλλοντος.

Ευχαριστούμε για τη συμμετοχή τους στην εκδήλωση και τη συζήτηση τους εκπροσώπους της Ειδικής Γραμματείας για την Προστασία των Ζώων Συντροφιάς του ΥΠ/ΕΣ, αλλά και τις και τους εκπροσώπους των φορέων:  

• Νέμεσις - Πανελλήνια Ομοσπονδία για το περιβάλλον, τα ζώα, το κυνήγι

• Πανελλαδική Φιλοζωική και Περιβαλλοντική Ομοσπονδία (ΠΦΠΟ)

• Σύλλογος Προστασίας Ιπποειδών (ΙΠΠΟΘΕΣΙΣ) 

• Ελληνικός Σύλλογος Προστασίας Ιπποειδων (ΕΣΠΙ)

• Help Horses Ymittos

• Save a Greek Stray

• Vegan Life NGO 

• και τη δημοσιογράφο Ελένη Ηλιοπούλου zoosos

Αναλυτικότερα σημεία που εντοπίστηκαν στη συζήτηση 

1) Συνταγματική κατοχύρωση – από «αντικείμενο» σε «υποκείμενο»

• Κεντρικό συμπέρασμα: όσο τα ζώα παραμένουν εκτός νομικής υποκειμενικότητας, η προστασία τους είναι αποσπασματική και κυρίως αντιδραστική (παρεμβαίνουμε μετά την κακοποίηση, όχι πριν).

• Διατυπώθηκε η ανάγκη για συνταγματική ρήτρα που θα κατοχυρώνει την προστασία της ζωής και της ευζωίας των ζώων ως αυτοτελή αρχή, και όχι ως υποσημείωση της περιβαλλοντικής προστασίας στο πλαίσιο του άρθρου 24.  

• Τονίστηκε ότι η συζήτηση δεν είναι «θεωρητική», αλλά ηθική και βαθιά πολιτική: τι αντέχει ακόμη να «σιωπά» το Δίκαιο.

2) Αστικός Κώδικας – «τα ζώα δεν είναι πράγματα»

• Προτάθηκε η δημιουργία ειδικής νομικής κατηγορίας στον Αστικό Κώδικα, ώστε τα ζώα να μην αντιμετωπίζονται ως «πράγματα».  

• Η κυριότητα πρέπει να συνοδεύεται από θεμελιώδη υποχρέωση φροντίδας και περιορισμούς στην απόλυτη εξουσία επί του ζώου.   

• Συζητήθηκε η πρακτική διάσταση της «νομικής υποκειμενικότητας»: πώς θα ασκούνται δικαιώματα/αξιώσεις υπέρ των ζώων και ποιος θα έχει ενεργητική νομιμοποίηση.

3) Ποινικό δίκαιο – αυστηροποίηση, κατηγοριοποίηση, συνέπειες

• Προτάθηκε βαθύτερη κατηγοριοποίηση των εγκλημάτων κατά των ζώων, με ουσιαστικές και αναλογικές συνέπειες.  

• Καταγράφηκε ως κρίσιμο μέτρο η υποχρεωτική αποστέρηση επιμέλειας σε περιπτώσεις κακοποίησης.

Αναδείχθηκε η σύνδεση βίας κατά των ζώων με την ενδοοικογενειακή βία -η προστασία των αδύναμων ως δείκτης πολιτισμού).

4) Θεσμοί/διακυβέρνηση – από νόμους σε μηχανισμούς εφαρμογής

• Η αλλαγή του νομικού πλαισίου είναι αναγκαία αλλά ανεπαρκής χωρίς ανεξάρτητους ελέγχους και επιχειρησιακή ικανότητα.

• Προτάθηκε η δημιουργία ενιαίου φορέα προστασίας όλων των ζώων με δικό του ελεγκτικό μηχανισμό, διαφάνεια, τεχνοκρατική στελέχωση και επιχειρησιακά εργαλεία (κτηνιατρικές παροχές/κλινικές, προσωρινή φιλοξενία, έλεγχοι σε εκτροφές κ.ά.).

• Τέθηκε η ανάγκη για  εθνική στρατηγική 10–15 ετών , ανεξάρτητη από εναλλαγές δημοτικής αρχής, με στόχο μια χώρα χωρίς αδέσποτα, με παράλληλη προστασία της άγριας ζωής, της βιοποικιλότητας και μεταρρυθμίσεις στην εντατική κτηνοτροφία.

5) Τοπική Αυτοδιοίκηση – ρόλος, αρμοδιότητες, εργαλεία

• Αναδείχθηκε ότι οι Δήμοι συχνά κρίνονται αυστηρά, αλλά λειτουργούν με περιορισμένους πόρους.  

• Υπογραμμίστηκε η ανάγκη οι πολιτικές να είναι εφαρμόσιμες σε τοπικό επίπεδο, αντί για υπερσυγκεντρωτικές λύσεις που τελικά δεν εφαρμόζονται

6) Παραγωγικά ζώα/κτηνοτροφία – το «δύσκολο ερώτημα» 

• Τέθηκε το κρίσιμο ερώτημα: τι σημαίνει «υποκείμενο δικαίου» για τα  ζώα εργασίας και παραγωγικά ζώα 

• Καταγράφηκε ότι η μαζική βιομηχανική κτηνοτροφία δεν αποτελεί απλή «γεωργική πρακτική», αλλά δραστηριότητα με υψηλές περιβαλλοντικές και υγειονομικές εξωτερικότητες (ενέργεια, μεθάνιο, CO₂ κ.ά.).  

• Επισημάνθηκε η ανάγκη να μπουν όρια/μέτρα, καθώς και η ανάγκη για συστηματικούς ελέγχους, καθώς το σημερινό μοντέλο παράγει «σπατάλη πόρων» και επιβάρυνση για υγεία και περιβάλλον.

7) Κοινωνική αλλαγή – ενημέρωση, κουλτούρα δικαιωμάτων, συμμετοχή

• Επισημάνθηκε ως αναγκαία μια διαρκής εκστρατεία ενημέρωσης για τα δικαιώματα, τη συνείδηση και τις υποχρεώσεις απέναντι στα ζώα. 

• Προτάθηκε η έννοια της κοινότητας ως «κηδεμόνα» (in loco parentis), ώστε να μπορεί να ασκεί ενεργές αξιώσεις υπέρ των ζώων, πέρα από την εκ των υστέρων υποστήριξη κατηγορίας.

Προτάσεις πολιτικής του ΚΟΣΜΟΥ (δέσμη θεσμικών αλλαγών) 

1) Σύνταγμα – ρήτρα προστασίας των ζώων

• Ρητή αναγνώριση των ζώων ως συναισθανόμενων όντων με αυτοτελές έννομο συμφέρον και υποχρέωση της Πολιτείας για προστασία ζωής και ευζωίας.

• Καθορισμός της προστασίας ως οριζόντιας αρχής που δεσμεύει νομοθέτη, διοίκηση και δικαστήρια.

• Ενσωμάτωση πρόληψης και αναλογικότητας: προτεραιότητα στην αποτροπή κακοποίησης, όχι μόνο στην εκ των υστέρων τιμωρία.

2) Αστικός Κώδικας – ειδική νομική κατηγορία

• Κατάργηση της αντιμετώπισης των ζώων ως «πραγμάτων» και δημιουργία ειδικής κατηγορίας υποκειμένων προστασίας.

• Ρητή υποχρέωση φροντίδας ως πυρήνας της σχέσης ανθρώπου–ζώου (στέγη, τροφή, υγεία, ασφάλεια) και δυνατότητα επιβολής περιορισμών/κυρώσεων σε παραβάσεις.

• Καθορισμός ενεργητικής νομιμοποίησης για αξιώσεις υπέρ των ζώων (π.χ. κηδεμόνας, αρμόδια αρχή, πιστοποιημένοι φορείς).

3) Ποινική προστασία – αποτελεσματικότητα και συνέπειες

• Αναθεώρηση/εξειδίκευση αδικημάτων κακοποίησης με σαφείς διαβαθμίσεις και πραγματική εφαρμογή.

• Υποχρεωτική αποστέρηση επιμέλειας και απαγόρευση κατοχής σε σοβαρές/επαναλαμβανόμενες περιπτώσεις.

• Ενιαία, αξιόπιστη καταγραφή περιστατικών και διασύνδεση με υπηρεσίες πρόληψης βίας.

4) Διακυβέρνηση – ένας μηχανισμός που λειτουργεί

• Δημιουργία/ενίσχυση ενιαίου μηχανισμού προστασίας ζώων με ελεγκτική αρμοδιότητα, επιχειρησιακές δυνατότητες και υποχρεώσεις διαφάνειας.

• Εθνική στρατηγική 10–15 ετών με μετρήσιμους στόχους (π.χ. μείωση εγκατάλειψης, στείρωση/σήμανση, πρόσβαση σε κτηνιατρική φροντίδα, προστασία άγριας ζωής).

• Στήριξη της Τοπικής Αυτοδιοίκησης με πόρους, πρότυπα, τεχνική βοήθεια και σαφή κατανομή αρμοδιοτήτων — ώστε η εφαρμογή να μην εξαρτάται από την εκάστοτε διοίκηση.

5) Κοινωνική αλλαγή – εκπαίδευση και συμμετοχή

• Διαρκής εκστρατεία ενημέρωσης για υποχρεώσεις κηδεμονίας, πρόληψη κακοποίησης και σεβασμό στη ζωή.

• Προγράμματα στα σχολεία και στους δήμους για κουλτούρα φροντίδας και μηδενική ανοχή στη βία.

• Συνεχής δημόσιος διάλογος με επιστημονική τεκμηρίωση και κοινωνικές συμμαχίες.

Ο ΚΟΣΜΟΣ θα ενσωματώσει τα συμπεράσματα της διαβούλευσης στις τελικές προτάσεις του προγράμματος «Ελλάδα 2030», ενόψει του Προγραμματικού Συνεδρίου (Ιούνιος 2026).

Θα ακολουθήσει στοχευμένη διαβούλευση για την προστασία ζώων εργασίας/παραγωγικών ζώων και για τα εργαλεία εφαρμογής σε δήμους και περιφέρειες.

Η προστασία των ζώων είναι πολιτικό μέτρο μιας δημοκρατίας που σέβεται τη ζωή: είναι Ελευθερία, γιατί περιορίζει τη βία και την ατιμωρησία. είναι Ευημερία, γιατί συνδέεται με υγεία, τροφή, περιβάλλον και ποιότητα ζωής. Είναι Ειρήνη, γιατί μια κοινωνία που εκπαιδεύεται στη φροντίδα μειώνει τη βία παντού.

Ανοίξαμε τη συζήτηση. Προτείνουμε άλλη κατεύθυνση.  Ο ΚΟΣΜΟΣ θα επιμείνει σε θεσμικές τομές, εφαρμογή, ελέγχους και διαφάνεια. σε θεσμικές τομές, εφαρμογή, ελέγχους και διαφάνεια - με σχέδιο, όχι με ευχές.

Οι  διαβουλεύσεις «Μιλώντας με τον ΚΟΣΜΟΣ» συνεχίζονται, με στόχο την οριστικοποίηση των προτάσεών μας για το πρόγραμμα «Ελλάδα 2030» στην πορεία προς το Προγραμματικό μας Συνέδριο τον Ιούνιο του 2026.

Όταν ο "Άλλος" είναι Ζώο

Το βιβλίο του Πέτρου Κατσάκου* "Ιστορίες χωρίς φωνή"** είναι ένα σύνολο από ρεπορτάζ που δημοσιεύθηκαν περιοδικά στην εφημερίδα ΑΥΓΗ. Θα μπορούσε κανείς να διαβάσει αυτές τις ιστορίες ως ιστορίες για τα ζώα. Είναι όμως και ιστορίες για τους ανθρώπους. Είναι ένας καθρέφτης της πιο σκοτεινής, βίαιης, αδιάφορης και ανήθικης πλευράς μας. Είναι ιστορίες σε καιρό ειρήνης αλλά και ιστορίες σε καιρό πολέμου, γιατί οι πόλεμοι δεν γράφονται μόνο με το αίμα των ανθρώπων αλλά και με τις σκιές των ζώων, που έζησαν και πέθαναν μέσα σε μια δίνη την οποία ποτέ δεν μπόρεσαν να κατανοήσουν.

Είναι ιστορίες ανθρώπινης απληστίας, όπως αυτή στον Καναδά, εκεί όπου οι κυνηγοί, οπλισμένοι με ρόπαλα που φέρουν καρφιά ή μεταλλικά άγκιστρα, καταφέρουν κατακέφαλα χτυπήματα στα μωρά της φώκιας, έτσι ώστε να διατηρηθεί ανέπαφη η πολύτιμη γούνα τους. Τα ημιθανή σώματα σύρονται πάνω στους πάγους, αφήνοντας πίσω τους αιμάτινα μονοπάτια, και ύστερα οι άνθρωποι τα γδέρνουν για να πλουτίσουν, πουλώντας μιαν αυταπάτη πολυτέλειας.

Είναι ιστορίες ανθρώπινης ματαιοδοξίας, όπως εκείνη όπου μικροί χιμπατζήδες βασανίζονται ως σύμβολα χλιδής. Είναι η ιστορία για το φουαγκρά, καθώς επίσης και η ιστορία για το χαβιάρι και το μαρτύριο ενός θηλυκού ψαριού, το οποίο εγκυμονεί και από το οποία ληστεύουμε τα αυγά προς τέρψη του ανθρώπινου ουρανίσκου. Η υφαρπαγή γίνεται με ένα μαχαίρι που ανοίγει την κοιλιά της μητέρας, αφαιρεί τον λιγοστό της θησαυρό και την αφήνει να αναρρώσει μέχρι να επαναληφθεί το ίδιο, ξανά και ξανά, μέχρι τον θάνατο, προκειμένου να υπάρχει ένα εξεζητημένο σύμβολο πολυτελούς ζωής στο τραπέζι.

Οι "Ιστορίες χωρίς φωνή" είναι ιστορίες αφύπνισης, όπως αυτή για την καμηλοπάρδαλη που κινδυνεύει να χαθεί, ή για την κακοποίηση των αλόγων, που και σε πολλές Ελληνικές πόλεις σέρνουν τις άμαξες κάτω από 40 βαθμούς κελσίου. Δεν είναι ιστορίες ρομαντισμού. Είναι ιστορίες βαρβαρότητας. Κι εκεί κάπου μέσα στα σκοτάδια, υπάρχουν ιστορίες που μας δίνουν ελπίδα, όπως η ιστορία του Όλιβερ της αρκούδας -με το αίσιο τέλος του, με τους ανθρώπους που τον ελευθέρωσαν και τον αγκάλιασαν. Υπάρχουν ακόμα ιστορίες φιλίας και αγνής αγάπης, όπως εκείνη του ψαρά με τον πελαργό. Δυστυχώς όμως είναι κυρίως ιστορίες βαρβαρότητας. Όπως οι αγώνες πάλης με καμήλες στην Τουρκία  -μια βιαιοπραγία που δεν έχει θέση στον σύγχρονο κόσμο. Ή όπως οι ταυρομαχίες, το θέατρο της βαρβαρότητας και της λήθης, μια σκηνή από το σκότος της ανθρώπινης συνείδησης. 

Αν τα σφαγεία είχαν γυάλινους τοίχους, οι άνθρωποι δεν θα μπορούσαν πια να κρυφτούν πίσω από τις αυταπάτες τους. Αν τα σφαγεία είχαν γυάλινους τοίχους, όλες οι φωνές των ζώων, όλες οι κραυγές τους, θα μπορούσαν να ακουστούν και τότε (ίσως***) η αλλαγή θα ήταν αναπόφευκτη. Γιατί (ίσως) καμία συνείδηση δεν θα μπορούσε να αντέξει το βάρος της αδιαφορίας. 

Το βιβλίο του Πέτρου Κατσάκου είναι το αποτέλεσμα της προσπάθειας να μπούμε στη θέση του "Άλλου", να δούμε τον κόσμο μέσα από τα δικά του μάτια, να νιώσουμε τον δικό του πόνο, τη δική του χαρά και τη δική του λύπη. Δεδομένου όμως ότι αυτό δεν μπορεί να γίνει απόλυτα, αφού δεν μπορούμε να φτάσουμε στην απόλυτη ταύτιση του εαυτού με τον άλλον, η σχετικότητα ταυτότητας και διαφοράς δημιουργεί την αναγκαιότητα μιας νέας ηθικής. Ακόμη κι' αν δεν μπορούμε να ταυτιστούμε με ένα ριζικά και απόλυτα "Άλλο"****, ένα ριζικά και απόλυτο "Ξένο", αν δυσκολευόμαστε να συμπονέσουμε κάτι το οποίο αδυνατούμε να κατανοήσουμε απόλυτα και ολοκληρωτικά, η σχετική απόσταση ανάμεσα στον εαυτό και το άλλο θα μπορούσε να θεμελιώσει μια νέα ηθική σεβασμού της ετερότητας. 

Και βεβαίως, όλα αυτά θα ήταν περισσότερο συζητήσιμα και ευρύτερα αποδεκτά, αν και όχι ιδιαιτέρως ριζοσπαστικά, αν ο άλλος ήταν ένα ανθρώπινο ον. Όμως, στο εν λόγω βιβλίο, αυτός ο άλλος, τη θέση του οποίου καταλαμβάνει η αφήγηση σαν να είναι ο εαυτός, δεν είναι ένα ανθρώπινο ον, αλλά αυτό που, στην κυρίαρχη αντίληψη της "ανθρωπινότητας", θεωρείται ως ριζικά "Άλλο", δηλαδή το Ζώο. Σε όλη την ιστορία της δυτικής σκέψης το ζώο έπαιξε τον ρόλο του σημείου αναφοράς για την εγκαθίδρυση μιας διαφοράς θεμελιακής για την ίδια την "ανθρωπινότητα". Ο άνθρωπος έγινε άνθρωπος μέσω της διαφοράς του από το ζώο. Και κυρίαρχο ρόλο στην εγκαθίδρυση αυτής της διαφοράς έπαιξε ο Λόγος και η Σκέψη. Έτσι εγκαθιδρύθηκαν και θεμελιώθηκαν πολλοί, αν όχι όλοι, οι δυισμοί της δυτικής μεταφυσικής σκέψης: Άνθρωπος - ζώο, θεός - φύση, ελευθερία - αναγκαιότητα, πρόσωπο - πράγμα, υποκείμενο - αντικείμενο, και λοιπά. Από τον Πλάτωνα ως τον Αριστοτέλη, και από τον Καρτέσιο ως τον Καντ, εντοπίζουμε αυτό το νήμα των δυισμών, των διαχωρισμών και των αντιθέσεων που συγκροτούν τη δυτική σκέψη, το νήμα που της παρέχει το φαντασιακό της θεμέλιο και τη φαινομενική της ενότητα. Είναι μέσα από τη διαφορά μας με το ζώο που οι άνθρωποι αποκτούμε τη φαινομενική μας ενότητα και θεμελιώνουμε τον άνθρωπο ως άνθρωπο.  

Ο Λόγος ως τόπος της θεμελιώδους διαφοράς, είναι η ικανότητα να σκεφτόμαστε την ίδια τη σκέψη, ο αναστοχασμός: η σκέψη που στρέφεται προς τα μέσα, η σκέψη για τον ίδιο τον εαυτό. Αυτή η στροφή προς τα μέσα πήρε πολλά ονόματα στην ιστορία. "Εγώ", "υποκείμενο", "αυτοσυνειδησία" είναι μερικά από αυτά. Έτσι αποκτούν το νόημα τους πολλές από τις φράσεις που μάθαμε να επαναλαμβάνουμε στο σχολείο: "Cogito ergo sum", δηλαδή "σκέφτομαι άρα υπάρχω" (Καρτέσιος). Η δυνατότητα  έκφρασης δεν υπάρχει μόνο στον άνθρωπο, αλλά σε όλα τα ζώα που αισθάνονται οδύνη και χαρά. Όλα τα ζώα έχουν συναισθήματα. Ο άνθρωπος είναι το μόνο από αυτά που, εκτός από συναισθήματα, διαθέτει και Λόγο, ο οποίος υπάρχει για να εκφράζει το επωφελές και το επιζήμιο, το δίκαιο και το άδικο. Και υποτίθεται πως αυτή είναι η ιδιαιτερότητα του σε σχέση με τα άλλα ζώα: μόνον αυτός έχει αντίληψη του καλού και του κακού, του δίκαιου και του άδικου". (Αριστοτέλη Πολιτικά). Ο άνθρωπος μπορεί να σκέφτεται τα συναισθήματα του, τη χαρά του και τη λύπη του. Μπορεί να ξεχωρίζει το καλό και το κακό, να σκέφτεται δηλαδή τον εαυτό του, και άρα να κρίνει. 

Όμως, στις μέρες μας, αυτό που δομεί όλη μας τη στάση απέναντι στα ζώα, απέναντι στο φαινομενικά ριζικά "Άλλο" και "Ξένο", ΔΕΝ είναι πλέον αδιαμφισβήτητο. Γιατί, τελικά, φαίνεται πως και τα ζώα έχουν συνείδηση του εαυτού, ένα είδος αναστοχαστικότητας, ένα είδος στροφής προς τον εαυτό, ίσως όχι ίδιο με το δικό μας, αλλά σε καμία περίπτωση τόσο διαφορετικό όσο θέλουμε να φανταζόμαστε ώστε να μετατρέπουμε τους εαυτούς μας σε δεσπότες της φύσης, σε θεούς έναντι του ζώων, σε εκείνους που έχουν νομιμοποιημένη εξουσία στη ζωή και τον θάνατό τους. Φαίνεται ότι και τα ζώα έχουν αυτοσυνειδησία, ένα είδος αναστοχαστικότητας, και αυτό αναδεικνύουν οι ιστορίες χωρίς φωνή: την αυτοσυνειδησία που μπαίνει στη θέση του ζώου και μιλάει σε πρώτο ενικό, όπως στην περίπτωση μιας αγελάδας, μιας μητέρας που "δεν γιορτάζει ποτέ". Θα πει κανείς ότι όλα αυτά θα μπορούσαν να είναι μια φαντασίωση του συγγραφέα, μια επιθυμία κάποιων φιλόζωων, ένα  παραμυθάκι για μικρά παιδιά. Είναι όμως έτσι; 

Όπως αναφέρεται στο βιβλίο, σύγχρονες έρευνες αποδεικνύουν ότι και τα ζώα έχουν ενσυναίσθηση. Το Ινστιτούτο Έρευνας και Βιολογίας των Παραγωγικών Ζώων (FBN), στην Γερμανία, έχει ως έργο να ανακαλύψει τι συμβαίνει στην ψυχή αυτών των πλασμάτων. Εκεί, μια μέρα, ξεκίνησαν μια δοκιμασία: ένα γουρουνάκι, παγιδευμένο σε ένα κουτί, άρχισε να σπαράζει και να αγωνίζεται για να βγει. Τα υπόλοιπα, αντί να αδιαφορήσουν ή να απομακρυνθούν, έτρεξαν κοντά του, έδειξαν αλληλεγγύη και προσπάθησαν να το απελευθερώσουν. Το σκηνικό αυτό αποκαλύπτει ότι οι ψυχές των γουρουνιών, όπως και των άλλων "παραγωγικών ζώων", έχουν ενσυναίσθηση. 

ΟΛΑ τα ζώα έχουν νοημοσύνη, αυτοσυνειδησία και ενσυναίσθηση. Η κατωτερότητα που τους αποδίδουμε οφείλεται σε άγνοια -και είναι δική μας, όχι δική τους. Έχει αποδειχθεί ότι κάποια ζώα αναγνωρίζουν τον εαυτό τους στον καθρέφτη (βλ. mirror test), και δεν μπορεί να υπάρξει αναγνώριση αν δεν υπάρχει κάποιου είδους αυτοσυνειδησία. Έχει επίσης αποδειχθεί ότι το γουρούνι δεν είναι κατώτερο από τον σκύλο (κάθε άλλο μάλιστα!), και ότι η διάκριση μεταξύ "ζώων συντροφιάς" και "ζώων παραγωγικών" είναι ένας εντελώς αυθαίρετος και βολικός διαχωρισμός που έχουν κάνει οι άνθρωποι για να δικαιολογήσουν μια θηριώδη οικονομική δραστηριότητα. 

Τα "παραγωγικά" ζώα εξαιρούνται από την κουλτούρα της ευαισθησίας και του σεβασμού της ζωής, διότι ΕΜΕΙΣ επιλέγουμε να τα εξαιρούμε, καθώς μόνον έτσι έχει τη δυνατότητα να συντηρείται ένα οικονομικό σύστημα που δομείται πάνω στην εκμετάλλευσή τους. Γενικότερα, το ότι ΟΛΑ τα ζώα έχουν συναισθηματική ζωή, ότι μπορούν να νιώσουν πόνο, φόβο, ματαίωση και χαρά, είναι κάτι που αποσιωπάται, γιατί θα μπορούσε να φέρει την ανατροπή στο Οικονομικό Σύστημα που συντηρείται από την Εκμετάλλευση. Το ότι εμείς έχουμε εκπαιδευτεί να αγνοούμε τον πόνο τους δεν σημαίνει πως εκείνα δεν έχουν φωνή. Και ευτυχώς υπάρχουν άνθρωποι που την ακούνε. 

Κείμενο βασισμένο στην τοποθέτηση της Έφης Αχτσιόγλου κατά την παρουσίαση του βιβλίου του Πέτρου Κατσάκου "Ιστορίες χωρίς φωνή" (εκδόσεις Οκτάνα), στο Vegan Life Festival

Επεξεργασία & Hyperlinks by Filikaki

Πρωτότυπο κείμενο, εδώ: ROSA

*biblionet, ertopen, rosa, avgi

**The UNTOLD, BOOKPRESS, Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, ΑΥΓΗ, NEWS BREAK 

***Η (μάλλον απαισιόδοξη) προσθήκη της λέξη "ίσως" είναι δική μου, γιατί πιστεύω πως, στην σημερινή εποχή της υπερπληροφόρησης, κανένας πια δεν δικαιούται να λέει "δεν ξέρω, δεν είδα, δεν άκουσα". 

****βλ. π.χ αντιπαράθεση για τα χταπόδια 

Σχετικά με το βιβλίο, τοποθετήθηκαν επίσης, στην ίδια εκδήλωση, ο διδάκτωρ Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, Παναγιώτης Τσιαμούρας, και η συνιδρύτρια της οργάνωσης VEGAN LIFE, Έλλη Στούρνα. Ο Παναγιώτης Τσιαμούρας αναφέρθηκε στην ανεπάρκεια της Αριστεράς, η οποία, ουσιαστικά, δεν περιλαμβάνει στις θέσεις της τα Δικαιώματα των Ζώων, ένα ζήτημα με βαρύνουσα επιστημονική και οντολογική σημασία που όμως οι άνθρωποι δεν θέλουν να γνωρίζουν.

Δείτε επίσης την συνέντευξη της Φωτεινής Λαμπρίδη στο tvxs. 

https://youtu.be/vVrBdHNJ8qY?si=HrN-168L0OsL0aeo